Niepokój jest najpewniej znamieniem każdego czasu historycznego, gdyż jest on trwale obecny w ludzkim istnieniu i stanowi istotny wyznacznik człowieczeństwa. Życie natomiast to walka, walka o wartości materialne i niematerialne. Pośród tych niematerialnych mieścimy: pogląd na życie, na człowieka, na naród, na znaczenie i charakter kultury, na stosunek do spadku duchowego poprzednich wieków i pokoleń, i te wartości, których zagrożenie budzi szczególny niepokój, chodzi o wolność, prawdę i piękno; wartości, w obronie których zgłaszamy sprzeciw, a nawet gotowi jesteśmy do ofiar.

Mamy aktualnie do czynienia z groźnymi atakami na wolność, którą będę tu łączył z niepodległością, atakami, które mogą skutkować nie dającymi się przewidzieć konsekwencjami – w wymiarze globalnym.

Prawdopodobnie powody profesjonalne (nauczyciel historii literatury okresu romantyzmu i neoromantyzmu) spowodowały, że zdecydowałem się przypomnieć ewentualnym czytelnikom historiozoficzne stanowisko wobec wolności i niepodległości dwóch przedstawicieli polskiej myśli – nazywanej romantyczną, mesjanistyczną lub po prostu narodową. Przypomnieć myśl filozoficzną Augusta Cieszkowskiego i Zygmunta Krasińskiego dlatego, że na obchodzący nas temat – wolności i niepodległości – pisali z budzącą szacunek znajomością rzeczy, pisali interesująco i odważnie. Cieszkowski i Krasiński również dlatego, że to dwaj wybitni przedstawiciele polskiego romantyzmu, a romantyzm polski, to nie tylko poezja, literatura, nie tylko kultura, tradycja. Ujmę to tak: ten, kto odczuwa potrzebę posiadania wyższej samoświadomości, kto pracuje nad określeniem swojej tożsamości, szczególnie w aspekcie arodowym i obywatelskim, musi z polską tradycją romantyczną zewrzeć się tak dzielnie i głęboko, żeby wpływ tej tradycji, jej moc, odczuł w swoich imponderabiliach.

Taki proces musiał zajść w samoświadomości Karola Wojtyły. Pisałem o kilku Jego książkach i mam odwagę dać wyraz przekonaniu, że dopiero znajomość polskiej tradycji romantycznej pozwala pełniej zrozumieć myśl Papieża; był On bowiem w tej tradycji szczególnie mocno zakorzeniony. I tu chciałoby się wyrazić ubolewanie, że generacja Polaków, która dziś posłuje, rządzi, że nasi politycy studiujący w przeszłości i teraźniejszości na różnych kierunkach – nie byli zachęcani, a nawet zmuszani do lektury dzieł, do jakich odwołuję się w swojej wypowiedzi.


August Cieszkowski (1814 – 1894) hrabia, filozof, ekonomista, działacz społeczny i polityczny, główny przedstawiciel tak zwanej filozofii narodowej; najważniejsze dzieła: „Prolegomena do historiozofii” (1838) i „Ojcze nasz” (tom 1-4, 1848-1906).Interesowało go głównie zagadnienie istotnego sensu dziejów i przyszłych przeznaczeń ludzkości. W historii filozofii znany jest ze swojej koncepcji, która dzieje ludzkie dzieli na trzy wielkie epoki: przed-Chrystusową (teza), po-Chrystusową (antyteza) i trzecią, epokę przyszłości (synteza), mającą przynieść urzeczywistnienie Królestwa Bożego na ziemi,epokę, której kanonem będzie wola i czyn; nie w poznaniu bowiem, lecz w czynie upatrywał cel najwyższy. Poglądy te zawarł najpełniej w dwóch wymienionych wyżej dziełach.

Dzieło „Ojcze nasz” określane jest jako naczelny pomnik myśli polskiej w XIX wieku; dzieło to skupia w sobie naukę Ewangelii, zarazem objaśnia przyszłość rodzaju ludzkiego w trzeciej, najwyższej epoce jego rozwoju. W dziele tym mają miejsce przesłania prorocze – nie zawsze zgodne z oficjalną teologią, ale Cieszkowski do obwieszczania ich czuł się uprawniony, a nawet powołany. W efekcie tego przekonania dał świetny wyraz głębokiemu duchowi religijnemu, który całe dzieło na wskroś przenika. Podróże to ważne znamię epoki romantycznej; podczas takiej romantycznej podróży spotkali się w Mediolanie w roku 1839 August Cieszkowski i Zygmunt Krasiński. Spotkanie zaowocowało przyjaźnią i silnym wpływem poglądów filozofa na światopogląd poety. Listy pisane przez Zygmunta Krasińskiego do Augusta Cieszkowskiego oraz „Pisma filozoficzne i polityczne” (jest to tytuł VII tomu „Pism Zygmunta Krasińskiego”. Wydanie Jubileuszowe, Kraków 1912) poety posłużą nam do zaprezentowania opinii filozofa i poety na temat roli i miejsca Rosji i Polski w dziejach Europy w przeszłości i teraźniejszości. Wystarczy przypomnieć stu stronicową rozprawę Krasińskiego zatytułowaną „O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów”, aby uzyskać zasadność przedsięwzięcia.  

Tytuły innych filozoficzno – politycznych pism autora „Nieboskiej komedii”: „Polska wobec burzy”, „Polska wobec Europy”, „Uwagi nad dziełem o Rosji, Europie i Polsce” – wskazują na problemy, które filozofa i poetę obchodziły głównie. Zygmunt Krasiński (1812 – 1859) nazywany „poetą myśli”, należący do „trójcy wieszczów”, znany przede wszystkim jako autor „Nieboskiej komedii” i „Psalmów przyszłości”. Był chyba najbardziej i najgłębiej ufilozoficznionym poetą w dziejach polskiej literatury. 700-stronicowe dzieło Juliusza Kleinera – zatytułowane „Zygmunt Krasiński. Dzieje myśli” (Lwów 1912), taką rangę umysłowości autora „Irydiona” bardzo kompetentnie i przekonująco potwierdza.

A teraz ad rem. Cytaty z pism Krasińskiego pozwolą nam znaleźć się od razu w środku problemu. We wspomnianym studium „O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów” czytamy: Moskwa to „cielesny kat plemienia polskiego i polskiego posłannictwa duchowy zatraciciel”. A przecież „Polska została wybrana, by głosić ludom nie słowy, lecz czynami i faktami, wielką i świętą zasadę narodowości ziemskich, które jedyne, jako nietykalne i święte mogą dojść kiedyś do utworzenia ludzkości harmonijnej i powszechnej!” – pisze poeta w liście do Lamartine`a.

W eseju „Polska wobec burzy” przekonuje Krasiński: „Moskwa czyha na rozkład cywilizacji zachodniej – czeka, aż wojnami domowymi, bratobójstwem społecznym osłabnie Europa…Wtedy Moskwa przekonana, że się jej już nic nie oprze, pewna, że wszystkie proroctwa Piotra Wielkiego spełnione, zacznie grasować, a tak obmierźle i nie po ludzku znów, że obudzi ostatnią rozpacz w Europie”.

Realizacji przez Rosję „proroctw Piotra Wielkiego” – my Polacy doświadczaliśmy w czasie II wojny światowej, obecnie doświadcza jej Czeczenia i Gruzja. Ale „Polska wobec burzy” wytrwa, albowiem „W ręku Polski, w woli Polski jej zbawienie i duchowe królowanie nad Europą”. Mamy zatem do czynienia z innością cywilizacyjną, do czynienia z przynależnością Polski do cywilizacji łacińskiej i przynależnością Rosji do cywilizacji turańskiej  – jak ją nazywał Feliks Koneczny. Ciągłe zagrożenie idące ze strony cywilizacji turańskiej, ze strony Rosji, a nawet pewna nieprzewidywalność jej poczynań wobec sąsiadów i Zachodu ma źródło w odmiennym pojmowaniu wolności przez Rosję i Zachód (Polskę). Według stanowiska Cieszkowskiego – „wolnością Bóg człowieczeństwo obdarzył”, wolność jest „alfą i omegą ducha”. Zatem duch, nie materia, nie byt, określa świadomość ludzką – duch jest wyznacznikiem człowieczeństwa, a temu uduchowionemu człowieczeństwu niezbędna jest wolność do pełnej samorealizacji, zarówno w wymiarze osobniczym, jak i narodowym, a także ogólnoludzkim.

Wolność wyrastająca z ducha jest dana każdemu z osobna, ale także całym narodom; dlatego też powinnością każdego jest tę z ducha wyrosłą wolność umacniać, uszlachetniać i z niej sprawcze i godne czyny wyprowadzać – przekonuje Cieszkowski. Wolność pojęta jako praca ducha niesie porządek, chęć wszechstronnego rozwoju, w tym jak najbardziej rozwoju społecznego i politycznego, sprzyja brataniu się jednostek i narodów, stanowi zachętę do przedsięwzięć unijnych, słowem jest gwarantem życia pełnego i pozwala ludzkości ewoluować w kierunku coraz doskonalszych form życia i żeby użyć określenia filozofa – w kierunku Królestwa Bożego. Wolność z ducha jest wartością fundamentalną, ale z pism Cieszkowskiego wynika, że jest również wartością trudną, w znaczeniu takim, że zobowiązuje do ustawicznej troski o nią.

W dziele „Ojcze Nasz” z wyczuwalnym nastawieniem emocjonalnym, tak o potrzebie troski o wolność z ducha pisze. „Kto jakim bądź sposobem nie służy w owym powszechnym Królestwie, którego sam Bóg jest królem, kto w tej winnicy Pańskiej wcale nie pracuje, kto nie poświęca się, a tym samym nie wyświęca żywota swojego, aby nim zbiorowy żywot familii, gminy, narodu, ludzkości, onych niższych i wyższych kościołów, utrzymać, rozwijać i udoskonalać, – ten jest próżnym ciężarem ziemi, ten grzeszy przeciw Duchowi Świętemu”.

*
Wolność po rosyjsku jest to wolność na długość knuta, albowiem „Ruś i jej wyobrazicielka Moskwa nie potrafią się obronić od koczującego Mongołów jarzma” – pisze Krasiński i dodaje: Moskwa „stosunku swego do Boga nauczyła się od bizantyńskiej obłudy – stosunku swego do ludzi od mongolskiego zwierzęctwa”. Krasiński przekłada ogólne idee dotyczące cywilizacji na język konkretów, a wobec Rosji jest bezlitosny. Z autopsji znał poeta Rosję chciałoby się powiedzieć przelotnie, był w niej bowiem tylko pół roku, ale tragizm trwający na linii ojciec – syn, wycisnął na poecie szczególne piętno. Wincenty Krasiński – generał, najpierw napoleoński, potem carski, mógłby być adresatem słów z wiersza Mickiewicza „Do przyjaciół Moskali”:
Innych może dotknęła sroższa niebios kara; Może kto z was urzędem, orderem zhańbiony, Duszę wolną na wieki przedał w łaski cara I dziś na progach jego wybija pokłony.

Wydaje się pewne, że tragizm wynikły z różnicy stanowisk ojca i syna wobec niepodległości Polski – wyostrzył spojrzenie Zygmunta na okrucieństwa, które spływały z despotyzmu rosyjskiego na naród polski. W listach do angielskiego przyjaciela Reeve`a pisze: „Jesteśmy narodem wybranym czasów nowożytnych”, a Rosjanie „wiedzą, że z Polski musi nadejść światło, które oświeci Rosję”. Poeta przekonanym jest, że nasza wolność oparta na duchu jest źródłem ustawicznego lęku dla Rosjan.

Ów lęk znajduje szczególne potwierdzenie w niezgodzie Moskwy na przyjazd Jana Pawła II do Moskwy. Ojciec Święty, Polak, to płomień wolności, to orędownik panowania ducha w dziejach, w ludzkości. To burzyciel totalitarnego systemu komunistycznego i jednoczyciel globalny. Pielgrzymował do 104 krajów, w Rosji – największym kraju świata – być nie mógł. Wymowne, prawda?! Na temat tej – jakby powiedzieć – cywilizacyjnej antynomiczności Krasiński zwierza się Cieszkowskiemu: „Polska nie zginęła, bo świat ocali i zbawi. Gdyby go nie miała ocalić i zbawić, piekło wszelkiego zwrotu przezwyciężając, to by zginęła. Kto zewschodni zupełnie Polskę, odzachodniając ją zupełnie, ten ją zgubi”. I filozofowi, i poecie bliska jest myśl mesjanistyczna i z pełnym przekonaniem piszą o misyjności Polski, o skłonności polskiej nacji raczej do unijności i zgody niż do podbojów.

Stanowisko Polski – przedmurza, uzasadniają przypomnieniem roku 1410, zwycięskich kampanii króla Batorego przeciw Moskwie, Sobieskiego pod Wiedniem; cudu nad Wisłą znać nie mogli.

*
Ze względów, że tak powiem, wydawniczych, nie możemy zaprezentować pełniej świata myśli filozofa i poety; mogłem tylko zasygnalizować problemy wiążące się z wolnością i niepodległością. Przyznać mogę, że lektura, którą przyswajałem na nowo – krzepi. Myślę, że nawet ci, którzy nie mają serca do profetycznych przekazów z uwagą odnoszą się do tekstów, takich, na jakich ja oparłem swoją wypowiedź, gdyż tchną one szczerością, a nawet emocjonalnym szlachetnym uniesieniem.

Poza tym podzielam opinię Arnolda Toynbee`go, według której „Poeci i filozofowie przewyższają historyków”. W wypowiedzi na temat wolności i niepodległości nie może być pominięta rola religii i Kościoła w procesach cywilizacyjnych. Fakt, że w wierze prawosławnej i protestanckiej Kościół jest zależny od państwa, od cara, cesarza, króla, rządu, a w katolicyzmie taka zależność nie istnieje, ma fundamentalne znaczenie w kształtowaniu się procesów cywilizacyjnych, a przede wszystkim dla pojmowania wolności. I właśnie ową misyjność Polski Cieszkowski i Krasiński opierają na niezależności, pełnej niezależności Kościoła od państwa w naszym katolickim kraju. Opinia, według której niemożliwy byłby stalinizm i hitleryzm gdyby Kościoły w Rosji i w Niemczech mówiły własnym, niezależnym głosem, bez względu na to, czy się z nią godzimy czy nie – daje do myślenia.

Wspomniany wyżej Toynbee, chyba najbardziej znany współczesny historiozof, w książce zatytułowanej „Cywilizacja w czasie próby” wylicza zagrożenia wobec zachodniej, chrześcijańskiej cywilizacji, i nie ukrywa obaw wynikających z pogłębiającego się kryzysu tej cywilizacji i przekonuje, że każda cywilizacja ma, musi mieć jakiś stały, niekoniecznie racjonalny punkt odniesienia, oparcia i tym stałym punktem zwykle, czy zawsze jest religia. Zakłopotani, że cywilizacja nasza poddana jest trudnym próbom, zdaniem Toynbee`go: „Jednej rzeczy możemy być niemal pewni: pierwszą płaszczyzną, na której ujawni się ten nadchodzący, dośrodkowy ruch przeciwny, będzie najprawdopodobniej religia; a prawdopodobieństwo to jeszcze bardziej skłania nas do zrewidowania naszych tradycyjnych zachodnich metod badania dziejów. Jeśli naszym pierwszym przykazaniem ma być studiowanie naszej własnej historii, nie dla niej samej, ale z racji roli, jaką Zachód odegrał w unifikacji ludzkości, to naszym drugim przykazaniem przy badaniu dziejów jako całości, powinno być relegowanie historii ekonomicznej i politycznej na drugi plan i przyznanie pierwszeństwa historii religii, bowiem religia to przecież ważna rzecz dla rodzaju ludzkiego.