W roku 1808 mieszkało w Suwałkach zaledwie 44 Żydów (3,5% ludności  miasteczka). W 1827 roku - 1209 (32%). W roku 1821 wybudowano synagogę. Żydzi zajmowali się pośrednictwem handlowym między dawną gubernią suwalską a terenem byłych Prus Wschodnich. Od 1861 roku czynna była szkoła Talmud-Tora. Żydzi suwalscy aktywnie poparli powstanie styczniowe. W roku 1891 zawiązało się stowarzyszenie "Safah Berurah". W okresie międzywojennym założono jeszywę, działał szpital żydowski, dom starców i hebrajsko-polskie gimnazjum. Suwalscy Żydzi doczekali się słynnych rabinów w osobach : Jicchoka Ajzyk Wildmana, Jehiel ben Aaron Hellera i Samuela  Mohilewera. W 1931 roku mieszkało w Suwałkach 5747 Żydów (34% ludności miasta), a tuż przed wojną - około 6 tys.    W listopadzie 1939 roku dokonano deportacji Żydów suwalskich do Białej Podlaskiej i do Łukowa. Tyle tła historycznego.

 

Szkoda tylko, że w oficjalnej  historii miasta na stronie internetowej urzędu pomija się żydowską obecność w grodzie nad Czarną Hańczą. Nie uda nam się tam nawet znaleźć tych kilku  powyższych, podstawowych informacji. Nie oczekiwałbym, żeby któraś z wymienionych  osób otrzymała tytuł Honorowego Obywatelu  lub była wymieniona w gronie zasłużonych dla miasta.  Wystarczyłoby jednak w rubryce historia miasta lub  wybitne suwalskie postaci wspomnieć o ich istnieniu. Dobry przykład pielęgnowania stosunków polsko – izraelskim mamy w pobliskiej Gołdapi, która współpracuje z miastem Givat Shmuel. O historii żydowskich mieszkańców  swoich miast pamiętają także obywatele Białegostoku czy  Sejn. W Suwałkach o tej części historii świadczy  jedynie kirkut oraz upamiętniająca Abrahama Sterna tablica przy ul. Waryńskiego.Tyle dygresji,  a pamiętać warto, że mieszkańcami Suwałk byli m.in:

 

Samuel Mohilewer urodził się w 1824 roku, w miasteczku Głębokie w guberni mohylewskiej. Jego ojcem był rabin Juda Lejb. Otrzymał tradycyjne wykształcenie żydowskie.
Studiował matematykę, literaturę polską, rosyjską i niemiecką. W roku 1848 został, po swoim ojcu, rabinem w rodzinnej miejscowości. /, a później w Radomiu. W 1861 roku Samuel Mohilewer ukończył szkołę rabinów w Warszawie. Do 1868 r. był rabinem w Suwałkach.
Chasydzi chcieli obwołać go swoim cadykiem, ale nie zgodził się, ponieważ był zwolennikiem judaizmu rabinackiego. Nie porzucił tradycyjnego ortodoksyjnego stylu życia, ale aktywnie uczestniczył w ówczesnym życiu politycznym i kulturalnym. W 1873 roku Mohilewer uczestniczył w zjeździe rabinów w Petersburgu, ale głoszone przez niego poglądy nie znalazły zwolenników.
Rok 1881 przyniósł w Rosji pierwsze pogromy Żydów. Mohilewer zareagował na to gorącą agitacją na rzecz rozwoju ruchu syjonistycznego i emigracji do Palestyny. W 1882 roku w Warszawie założył pierwsze koło Miłośników Syjonu. Dzięki poparciu finansowemu barona Rotszilda udało mu się założyć w Palestynie dwie żydowskie kolonie - Ekron /1882/ i Rechovot /1890/. W 1883 roku Samuel Mohilewer wybrany został "uczonym" rabinem Białegostoku.

 

Od początku poświęcił się działalności społecznej. Założył w Białymstoku wyższą szkołę religijną -" jeszybot" oraz towarzystwo kredytowe "Gemiłus Chased". Był wielkim zwolennikiem założenia żydowskiego banku kolonialnego.
W latach 1887-1890 wspólnie z rabinami Wołożyna, Wilna, Lidy, Ciechanowca i Święcian tworzył komitet gromadzący fundusze na rzecz kolonii żydowskich w Palestynie. W roku 1889 przewodniczył zjazdom syjonistycznym w Druskiennikach i Wilnie, a w 1890 roku pojechał do Odessy na zjazd towarzystwa pomocy Żydom w Syrii i Palestynie. Ukoronowaniem jego zaangażowania w organizację ruchu syjonistycznego był udział w I -szym Kongresie Syjonistycznym w Bazylei, w 1897 roku.
Rabin Samuel Mohilewer zmarł w 1898 r. Białymstoku na wylew krwi do mózgu. Jeszcze w okresie międzywojennym grób Mohilewera w Białymstoku był celem wielu pielgrzymek Żydów z Polski i zagranicy. W 1991 roku rodzina ekshumowała szczątki rabina z cmentarza na "Bagnówce" i przeniosła je do Izraela. W wielu izraelskich miastach są ulice noszące imię Samuela Mohilewera

Abraham "Yair" Stern urodził się 23 grudnia 1907 roku w Suwałkach. W roku 1925, mając 18 lat, wyemigrował do Palestyny. Uczył się w Gimnazjum Hebrajskim w Jerozolimie, a następnie studiował lingwistykę i literaturę klasyczną (łacinę i grekę) na Uniwersytecie Hebrajskim na Górze Skopus. Pod koniec lat dwudziestych był na stypendium we Florencji.
Od 1933 roku był członkiem Irgunu, podziemnej organizacji żydowskiej w Palestynie. Gdy w 1939, po wybuchu II wojny światowej, Irgun i Hagana ogłosiły zawieszenie broni wobec Brytyjczyków, by nie osłabiać ich wysiłku wojennego, Stern uznał, że tylko dalsza walka przeciw panowaniu brytyjskiemu w Palestynie może doprowadzić do powstania niepodległego Izraela i wystąpił z Irgunu, zakładając organizację Lahomei Herut Israel (Bojownicy o Wolność Izraela, "Lehi").
Pomiędzy 1932 i 1934 rokiem Stern napisał kilkadziesiąt wierszy  uosabiających  wręcz cielesną miłość do Izraela , podkreślając oddanie sięgające  poświęcenia życia dla powstania wymarzonego państwa.  Jego wiersze ocierały się nawet o erotyczny opis śmierci. Duży wpływ na twórczość  Sterna miała poezja Włodzimierza Majakowskiego.  Pieśń Sterna „Nieznani Żołnierze” została przez Irgun, a później Lehi jako nieoficjalny hymn.

 

 

Fot. Izraelski znaczek pocztowy z 1978 r. upamiętniający Sterna
 

Tłumaczenie wiersza  za:

http://marcinimatylda.blox.pl/2007/11/Abraham-Stern-z-SuwalkAbraham-Stern-From-Suwalki.html