W czwartek, 30 lipca zmarła sygnatariuszka Aktu Niepodległości Litwy z 11 marca 1990 roku, pierwsza premier niepodległej Litwy - profesor Kazimira Danutė Prunskienė. Miała 83 lata.
Kondolencje rodzinie zmarłej złożyli już prezydent oraz premier Litwy.
- Straciliśmy sygnatariusza Ustawy z 11 marca, ekonomistę, męża stanu, pierwszego premiera po odzyskaniu niepodległości przez Litwę, który kierował pierwszym rządem odrodzonej Republiki Litewskiej. Pod jej przywództwem położono podwaliny pod instytucje i reformy gospodarcze niepodległego państwa– czytamy w kondolencji prezydenta RL.
Prezydent podkreśla, że Prunskienė przyczyniła się do nawiązania wczesnych stosunków dyplomatycznych i obrony interesów państwa na arenie międzynarodowej. Jej nazwisko zapisze się w historii odbudowy państwa litewskiego jako jednej z pierwszych liderek politycznych niepodległej Litwy.
- Kazimira Danutė Prunskienė odegrała ważną rolę w przełomowych latach litewskiej historii. Jej podpis na zawsze pozostanie na Akcie Przywrócenia Niepodległości naszego państwa. Przyjęła na siebie odpowiedzialność kierowania pierwszym rządem, który działał w niezwykle trudnych warunkach blokady gospodarczej i presji ze strony rozpadającego się, ale wciąż agresywnego imperium sowieckiego. Były to okoliczności wymagające odwagi i mądrości – cech, które niewątpliwie posiadała Kazimira Danutė Prunskienė - powiedział premier Litwy M. Sinkevičius.
Kazimira Danutė Prunskienė (z domu Stankevičiūtė) urodziła się 26 lutego 1943 roku w rejonie święciańskim.
W latach 1965–1986 pracowała jako wykładowca, następnie starszy wykładowca, a od 1978 roku jako docent na Wydziale Ekonomiki Przemysłu Uniwersytetu Wileńskiego.
W 1988 roku była jedną z głównych inicjatorek koncepcji niepodległości gospodarczej Republiki Litewskiej i jedną z założycielek ruchu Sąjūdis.
W lutym 1990 roku została wybrana do Rady Najwyższej – Sejmu Restytucyjnego. 17 marca 1990 roku została premierem pierwszego rządu Litwy po odzyskaniu niepodległości.
Odbyła spotkania z liderami krajów Zachodu – prezydentem USA Georgeem Bushem, premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher, prezydentem Francji François Mitterrandem i kanclerzem Niemiec Helmutem Kohlem. Nazywana była „Bursztynową Damą” (w analogii do „Żelaznej Damy” Margaret Thatcher).
Kontakty z Polską
Kazimira Danutė Prunskienė utrzymywała pragmatyczne i aktywne kontakty z Polską, ukierunkowane na przełamywanie historycznych barier oraz budowanie relacji międzypaństwowych w obliczu zagrożenia ze strony ZSRR.
Jako szefowa rządu odradzającej się Litwy zabiegała o międzynarodowe uznanie niepodległości swojego kraju, prowadząc dialog z polskimi władzami (rządem Tadeusza Mazowieckiego).
W warunkach sowieckiej blokady gospodarczej nałożonej na Litwę w 1990 roku, Polska stanowiła jedno z okien na świat i istotnego partnera w rozmowach o tranzycie oraz współpracy regionalnej.
Jej rząd musiał mierzyć się z napięciami narodowościowymi na Wileńszczyźnie, co wymagało stałych, ostrożnych kontaktów z Warszawą oraz polskimi środowiskami naukowymi i społecznymi na Litwie (np. Stowarzyszeniem Naukowców Polaków Litwy).
Premier na trudne czasy
Ze stanowiska premiera ustąpiła w styczniu 1991 roku, na krótko przed wydarzeniami z 13 stycznia, gdy wojska radzieckie podjęły próbę siłowego stłumienia litewskich dążeń niepodległościowych.
Jej dymisję poprzedziły kontrowersje wokół decyzji rządu o podwyżce cen żywności. Decyzja o podwyżce była spowodowana blokadą gospodarczą Litwy zarządzoną przez Kreml za karę wyjścia Litwy ZSRR.
Ekstremalna skala napięć na tle etnicznym i nagły horrendalny wzrost cen, wprowadzony przez Radę Najwyższą Republiki Litewskiej pod presją Moskwy w pierwszych dniach stycznia 1991 r., wywołały masowy wybuch niezadowolenia i frustracji społecznych w Republice. 03 stycznia 1991 roku wprowadzono kartki na produkty żywnościowe. Jeszcze tego samego dnia, z inicjatywy Litewskiej Ligi Wolności (Lietuvos Laisvės Lyga), zorganizowano niesankcjonowany wiec w stolicy: zażądano obniżenia cen oraz dymisji rządu.
4 stycznia 1990 r. Sekretarz generalny KPZR Michaił Gorbaczow ogłosił decyzję w sprawie wznowienia - zbojkotowanego przez republiki nadbałtyckie - poboru do wojska i nakazał ujęcie „dezerterów”. Już wtedy w Wilnie przebywał dowódca grupy „Alfa” ppłk Michaił Gołowatow.
- 7 stycznia dowiedzieliśmy się, że na Litwę i do krajów sąsiednich przerzucono dodatkowe oddziały „czarnych beretów”. Pomyśleliśmy, że spróbują przemocą pokonać naszą państwowość, na siłę zmobilizować naszych chłopców do wojska - wspominała ówczesna premier Litwy Kazimira Prunskienė.
Aktywność polityczna po ustąpieniu ze stanowiska
W kolejnych latach pozostawała aktywna w polityce. W latach 1996–2008 była posłanką do Sejmu, a w latach 2004–2008 pełniła funkcję ministra rolnictwa.
Prunskienė była założycielką i przewodniczącą Litewskiej Partii Kobiet, która później przekształciła się w Nową Demokrację. W 2001 roku została przewodniczącą Związku Partii Ludowej i Nowej Demokracji. W latach 1996 i 2000 została wybrana na posła w wyborach sejmowych.
Startowała w wyborach prezydenckich w 2004 roku. W drugiej turze uzyskała 47,8 proc. głosów, nieznacznie przegrywając z Valdasem Adamkusem. Natomiast w wyborach prezydenckich w 2009 roku zajęła piąte miejsce.
Od początku niepodległości jej działalności towarzyszyły oskarżenia o tajną współpracę z radzieckim KGB. Wieloletni spór prawny zakończył się w 2011 roku, gdy Litewski Naczelny Sąd Administracyjny uchylił decyzję Komisji Lustracyjnej, która wcześniej uznała, że polityk współpracowała z sowieckimi służbami specjalnymi.
26 lutego 2012 roku doznała udaru mózgu. Po rehabilitacji zamieszkała u syna w rejonie święciańskim i już nie wróciła do aktywności politycznej.
Źródła: Kancelarie Prezydenta i Premiera RL; L24; wikipedia
opr. wyg
Fot: Kancelaria Premiera RL
