Prezydenci Polski i Litwy upamiętnili litewskich lotników. Była też delegacja z Puńska [zdjęcia]

W tym roku przypada 90. rocznica lotu przez Atlantyk litewskich lotników Steponasa Dariusa i Stasysa Girėnasa. Z tej okazji 15 i 16 lipca w Myśliborzu odbyły się Dni Litewskie.

W Pszczelniku natomiast, gdzie bohaterscy lotnicy zginęli, odbyły się uroczystości z udziałem prezydentów Litwy i Polski.

Celem S. Dariusa i S. Girenasa było rozsławienie na całym świecie młodego państwa litewskiego, dlatego podjęli się bardzo ryzykownego przedsięwzięcia przelotu trasy 7 tys. km przez Atlantyk bez międzylądowania. Obaj lotnicy zostali bohaterami Litwy. Nakręcono o nich filmy, w wielu miastach ulice nazywane są na ich cześć. Ich podobizny znajdywały się na banknocie 10-litowym.

Darius i Girėnas, amerykańscy Litwini, wyruszyli bez zatrzymywania się na 8000 kilometrów z Nowego Jorku do Kowna – ówczesnej stolicy Litwy.

Lituanica wystartowała rankiem 15 lipca 1933 r. z 3000 litrami paliwa i 100 litrami smaru – przeładowany samolot ledwie unosił się nad ziemią. Piloci zabrali cztery litry wody, sześć kanapek, owoce, kawę, wódkę i papierosy na dwa dni.

Najmniej uwagi poświęcali własnemu bezpieczeństwu, latając bez świateł, używając latarki do oświetlania odczytów przyrządów w kokpicie i nie mając sprzętu radiowego.

Choć Lituanica pomyślnie pokonała Atlantyk, niestety nigdy nie dotarła do Kowna. 17 lipca samolot rozbił się w ówczesnych wschodnich Niemczech, około 600 kilometrów od celu.

Chociaż przyczyny katastrofy Lituanicy są nadal niejasne, liczne badania sugerują różne przyczyny: brak paliwa, ekstremalnie złe warunki pogodowe i zmęczenie pilota.

Uroczystości na Pomorzu

W niedzielę, 16 lipca w Szczecinie i Pszczelniku odbyły się obchody 90. rocznicy przelotu litewskich lotników S.Dariusza i S.Girėnasa przez Atlantyk.

Rano, w kościele Św. Jakuba w Szczecinie. Jego Ekscelencja Lionginas Virbalas, arcybiskup Litwy ds. emigrantów, odprawił mszę świętą. Po mszy wieńce z kwiatów zostały złożone w kaplicy, w której wisi tablica upamiętniająca Dariusza i Girėnasa.

W samo południe w Pszczelniku przy pomniku S. Dariusza i S. Girėnasa odprawiona została Masza św. w językach litewskim i polskim. Zagrała Orkiestra Sił Powietrznych Wojska Litewskiego. Na zakończenie mszy odśpiewane zostały hymny litewskie i polskie, uczczono minutą ciszy pamięć wielkich bohaterów litewskich Dariusza i Girėnasa, rozległy się trzy i salwy.

Później były oficjalne przemówienia, tradycyjny bieg sztafetowy „Pszczelnik - Kowno”

Po uroczystościach pod pomnikiem uczestnicy przeszli do muzeum S. Dariusa i S. Girėnasa, a następnie rozpoczęła się polsko - litewska biesiada w chacie żmudzkiej zwiedzili Muzeum Lotnictwa Lituanica

Później prezydent G. Nausėda złożył wizytę w Dowództwie Północno-Wschodnim NATO w Szczecinie, gdzie służą również żołnierze Litwy.

Przemówienie prezydenta Litwy

W swoim przemówieniu przywódca Litwy podkreślił, że S. Darius i S. Girėnas, zdeterminowani do podjęcia niezwykłego wyzwania, starali się nie tyle poprawić jakiś rekord czy dołączyć do grona pionierów zapoczątkowanych wówczas lotów transatlantyckich, ale inspirować Litwinów na całym świecie. Pokazać, że nie boją się żadnych prób i przeszkód. Rozpowszechnić w świecie wiadomość o kraju, który przywrócił swoją historyczną państwowość i wzbił się w powietrze postępu.

Prezydent przypomniał, że S. Darius był wówczas bardzo znany w kraju - żywa legenda życia publicznego, pionier wielu sportów na Litwie, w tym ukochanej koszykówki. Jego śmierć, podobnie jak śmierć doświadczonego pilota, innego Amerykanina pochodzenia litewskiego S. Girėnasa, zszokowała Litwinów, ale jednocześnie dodała im jeszcze większej dumy ze swojego kraju.

Zdaniem prezydenta, to naprawdę symboliczne, że lot przez Atlantyk rozpoczął się 15 lipca – w dniu wspólnego zwycięstwa oręża litewskiego i polskiego w bitwie pod Grunwaldem..

- Zdolność naszych narodów do wzajemnego świętowania zwycięstw i opłakiwania strat ma kluczowe znaczenie w tym szczególnie trudnym czasie, gdy Rosja kontynuuje swoją brutalną zbrodnię agresji na Ukrainie. Decyzje podjęte na szczycie NATO, który właśnie zakończył się w Wilnie, zapewnią Ukrainie jeszcze większe wsparcie militarne, a jednocześnie znacznie wzmocnią bezpieczeństwo Litwy, Polski i całego naszego regionu” – powiedział prezydent.

Przemówienie prezydenta Polski

– Oddajemy dziś cześć dwóm litewskim bohaterom, znakomitym lotnikom – Steponasowi Dariusowi i Stasysowi Girenasowi, którzy 90 lat temu dokonali rzeczy wyjątkowej, przelatując nad Atlantykiem – z Ameryki do Europy Środkowej – mówił Prezydent Andrzej Duda.

Jak podkreślał, jako Polacy „dobrze rozumiemy, z jakimi uczuciami stają przed pomnikiem w Pszczelniku nasi litewscy przyjaciele”. – Duma z wybitnego sukcesu rodaków i wdzięczność za ich patriotyczne poświęcenie miesza się tu z bolesną zadumą nad tragicznym zrządzeniem losu – mówił Prezydent.

Andrzej Duda przypomniał o polskich lotnikach: Franciszku Żwirce i Stanisławie Wigurze, którzy zginęli w katastrofie lotniczej w 1932 r.

W Wilnie

Natomiast okazji 90. rocznicy Muzeum Energii i Techniki w Wilnie prezentuje interaktywną replikę samolotu, której towarzyszy wystawa opowiadająca o wyczynie Dariusa i Girėnasa.

Odwiedzający mogą sami uruchomić samolot i przekonać się, jak czuli się piloci, wyruszając w historyczną podróż przez Atlantyk w małym Bellanca CH-300 Pacemaker. Ponadto na wystawie znajduje się wyjątkowy eksponat – autentyczne skrzydło Lituanicy.

Steponas Darius i Stasys Girėnas przeszli do historii światowego lotnictwa nie tylko jako symbole ofiar lotnictwa wyczynowego, lecz także jako zdobywcy rekordów w dziedzinie długości lotu (6411 kilometrów, w 1933 r. drugi wynik na świecie) oraz ilości spędzonych w powietrzu godzin (37 godzin i 11 minut, czwarty wówczas wynik na świecie).

Dbają o pamięć

W 1935 r. ówczesne władze Litwy wykupiły kawałek lasu w miejscu katastrofy i rok później stanął tu drewniany krzyż. Ku ich czci, 17 lipca 1936 r., odsłonięto granitowy pomnik w kształcie Krzyża Witolda Wielkiego, autorstwa V. Landsbergisa-Žemkalnisa, a obok drewniany słup w formie krzyża z informacją w czterech językach o tragedii, do której doszło w tym miejscu.

Do wojny opiekowali się nim litewscy dyplomaci z Berlina. Po wojnie miejsce zostało zapomniane i zdewastowane. Dopiero 50 lat po tragedii, w 1983 roku, pomnik został ponownie odrestaurowany. Niedaleko, w chacie żmudzkiej przywiezionej w 1989 roku z Muzeum Budownictwa Ludowego w Rumszyszkach na Litwie, zorganizowano małe muzeum, w którym prezentowane są eksponaty, związane z tym miejscem i tragiczną śmiercią lotników.

O miejsce dbają obecnie także władze Myśliborza, władze Republiki Litewskiej oraz Litwini, mieszkający na Pomorzu.

W Puńsku szkoła imienia lotników i rzeźba

Na Litwie obaj piloci są uważani za bohaterów narodowych, także w Polsce dwie szkoły (w Puńsku i Myśliborzu) noszą ich imiona. Od stycznia 2005 roku imię bohaterskich lotników nosi szkoła podstawowa w Puńsku. Tak zdecydowali w głosowaniu w grudniu 2004 roku uczniowie.

W 2018 roku, przy ulicy niedaleko szkoły, samorząd gminny w Puńsku postawił pomnik ku pamięci bohaterskich lotników. Autorem dzieła jest miejscowy rzeźbiarz Zenon Knyza, ten sam, który wykonał m.in. drewnianą dzwonnicę na 100. lecie Litwy, postawioną obok starego cmentarza katolickiego w Puńsku. I to on, wraz z ówczesnym konsulem Republiki Litewskiej w Sejnach Czesławem Stankiewicz oraz Janem Vydrą, dyrektorem Szkoły podstawowej im. Stepasa Dariusa i Stasysa Girenasa, uroczyście odsłonili tę piękną rzeźbę.

Uczniowie szkoły rokrocznie w lipcu udają się pod pomnik lotników. Biorą udział we mszy świętej, składają kwiaty oraz uczestniczą w spotkaniu z organizatorami uroczystości.